De Kloostertuin van de Abdij in Middelburg

Voor de Kloostertuin in het Middelburgse Abdijcomplex worden verschillende namen gebruikt: Pandhof, Kloosterhof, Muntplein, Kruidentuin.
Welke historische gebeurtenissen wijzigen door de eeuwen heen de functie en daarmee ook de naam van deze tuin?

In de middeleeuwen bouwen de norbertijnen in Middelburg een abdij om een centrale vierkante ruimte, Pandhof of Kloosterhof genaamd. Rondom de Pandhof (kloostertuin omgeven door een zuilengalerij) bevinden zich de pandgangen, waarop de belangrijkste onderdelen van het kloostercomplex uitkomen.
De ontwikkeling van de verzameling gebouwen die men ‘de Abdij’ noemt, dateert een groot deel uit de tijd dat er zich ook daadwerkelijk een klooster bevindt: de premonstratenzer of norbertijner Onze-Lieve-Vrouwe-abdij. Dit klooster, gesticht in 1123, stamt uit de tijd van de gregoriaanse hervormingsbeweging. In 1574 wordt het opgeheven: de troepen van Willem van Oranje nemen in de beginjaren van de Nederlandse Opstand de stad Middelburg in en voeren de kerkhervorming door. Over de beginperiode van de abdij is zeer weinig bekend. Heel anders is dat, als het gaat om de slotfase van het klooster.

Aan de zuidzijde van de Kloosterhof grenst de Grote Kerk. Op 15 oktober 1579 besluiten de Staten van Zeeland om een eigen Munt op te richten, een teken van soevereiniteit. In 1580 wordt een put gegraven op de binnenplaats van het Muntplein - vanaf dat moment de nieuwe benaming voor de Kloosterhof.
De Staten van Holland en de Prins van Oranje verzetten zich aanvankelijk tegen deze onafhankelijkheid. Toch worden in 1581 de eerste gouden dukaten geslagen. In deze tijd vinden ook de meest opvallende verbouwingen en veranderingen plaats. De Kloostergang krijgt een tussenverdieping met verschillende vertrekken, ook is de begane grond opgedeeld. Verder krijgt de uitbouw in de Pandhof een werkplaatsfunctie met twee smeltovens.

De laatste muntstukken dateren uit 1798. In een reeks tekeningen uit omstreeks 1825 legt J. Tuyter de verlaten toestand van de Pandhof aan het begin van de negentiende eeuw vast, kort voor de grote sloopwerken.

Situatie na 1798

De grote Franse invloeden met hun idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap brengen de provincie Zeeland in een totaal andere situatie. De Abdij is te groot geworden voor het gedevalueerde provinciebestuur en raakt in de negentiende eeuw op plekken in verval. Een groeiend besef van de historische waarde van de oude gebouwen onder de Middelburgse burgerij leidt in het laatste kwartaal tot een grootscheepse restauratie van de Abdij.
Omstreeks 1825 wordt de Pandhof eigenlijk alleen nog als koetshuis en stalgebouw gebruikt door koetsiers en paardenknechten van de commissaris des konings.
De bebouwing van de Kloosterhof belemmert echter het draaien en keren van de koetsen en de restanten van de Kloostergang worden aan drie zijden gesloopt. De laatste restanten verdwijnen in 1833. Het geheel verkeert in een desolate toestand. Nog in 1885 meet de heer A.A. Mulder de Pandhof op en worden er foto’s van gemaakt.

De Kloostertuin (of Muntplein) circa 1880, tijdens restauratiewerkzaamheden (Beeldbank Zeeland)

De restauratie aan het eind van de negentiende eeuw gaat uit van een herstel en reconstructie van vóór 1580. De westelijke vleugel wordt ontdaan van de toevoegingen die hier sinds 1580 ten behoeve van de Munt zijn aangebracht. De oorspronkelijke gewelven komen weer vrij in het zicht en worden gerestaureerd.
Hoewel het onduidelijk is of deze Kloostergang oorspronkelijk open of met glas gesloten is geweest, worden de bogen van de arcaden door restaurator Frederiks voorzien van maaswerk in dezelfde laatgotische stijl, zodat de Kloostergang met glas wind- en waterdicht wordt gemaakt.

Op 17 mei 1940 ligt Middelburg tot het begin van de avond onder zware Duitse beschietingen met brisant- en brandbommen. Na afloop brandt de stad op veel plaatsen, maar de Abdij is dan nog vrijwel ongeschonden. Wel brandt de Lange Jan. Door gebrek aan waterdruk en door de lage waterstand in de grachten kan men niet blussen. Men is machteloos. Vanaf de Burg en de Sint-Pieterstraat slaat de brand fel over op de Abdijbebouwing. De houten torenspits van de Lange Jan valt brandend naar beneden. De volgende dag blijken de meeste Abdijgebouwen en -kerken totaal uitgebrand.

De kloostertuin van de Middelburgse Abdij van boven gezien (Beeldbank Zeeland/Provincie Zeeland, foto: Slagboom en Peeters)

De Kloostertuin - het voormalige Muntplein - is eenvoudig van opzet en sinds november 1995 open. In de eerste helft van de jaren negentig neemt een aantal Middelburgse tuinliefhebbers het initiatief om de inrichting van de kloostertuin te verwezenlijken. De kruidentuin bij de Utrechtse Dom vormt de inspiratiebron. Naar het voorbeeld daar ontwerpen zij een ‘kruisgangtuin’ met door buxusboompjes omzoomde vakken, waarin medicinale kruiden, tuinkruiden, verfkruiden en inheemse planten worden gezet. In principe gaat men uit van planten die al in de middeleeuwen bekend waren.
De kruidentuin is een voorbeeld van een moderne, kleinschalige toevoeging aan het Abdijcomplex, berustend op traditionele voorbeelden. De kloostertuin is dagelijks geopend tussen 10.00-17.00 uur.

(Bron: J. Dekker (eindredactie) en K. Heyning (beeldredactie), De Abdij van Middelburg (Utrecht: Stichting Matrijs, 2006)