Invoering

De burgerlijke stand is ingevoerd door de Fransen. Voor veel mensen is dat synoniem met ‘door Napoleon’, maar dat klopt niet helemaal. In Frankrijk werd de burgerlijke stand al ingevoerd in 1792, ruim voordat Napoleon aan de macht kwam. In Nederland loopt de invoering wel gelijk met de veroveringen van Napoleon. In Zeeland en Limburg is de burgerlijke stand daarom eerder ingevoerd dan in de rest van Nederland.

Zeeuws-Vlaanderen en Vlissingen

In oktober 1795 wordt Zeeuws-Vlaanderen onderdeel van het Franse keizerrijk. Nog geen jaar later wordt de burgerlijke stand officieel ingevoerd. De eerste aktes worden opgemaakt eind september 1796.

Vlissingen is nog een uitzondering: de stad wordt in 1807 veroverd door de Fransen. De eerste Vlissingse aktes zijn van 8 april 1808: om 10.00 uur 's morgens wordt de geboorte van Frans Daniël Leijnse door Pieter Anthonie Nolson, adjunct-maire en optredend als ambtenaar van de burgerlijke stand, geregistreerd in de eerste akte van de burgerlijke stand van Vlissingen. Frans Daniël, zoon van Cornelis Leijnse en Neeltje Keijnemans, is al op 3 april van dat jaar geboren.

Overig Zeeland

In de rest van Zeeland, en in de loop van dat jaar in heel Nederland, wordt de burgerlijke stand in 1811 ingevoerd. De eerste akte die op 1 januari 1811 is opgemaakt in Zeeland is er één in het geboorteregister van de toenmalige gemeente Schore-Vlake. Het betreft de aangifte van de geboorte van Pieternella van de Plasse. Om 11 uur ’s morgens verschijnt haar vader, Willem van de Plasse, bij de ambtenaar van de Burgerlijke Stand, burgemeester Cornelis Rottier, om de geboorte van zijn dochter aan te geven. Zij is ’s nachts om 1.00 uur geboren. Haar moeder is Maria Schaaleven.

Tweevoud

We hebben het nu steeds over ‘de akte’, maar eigenlijk moet dat ‘de akten’ (meervoud) zijn. Vanaf het begin in 1796 worden de akten in tweevoud opgemaakt. Dit is bedoeld om het risico van verlies van de administratie door oorlogsgeweld, brand of andere calamiteiten zo klein mogelijk te maken. Eén akte blijft bij de gemeente, het dubbele exemplaar wordt bij de rechtbank bewaard.

Frans-Nederlands

De eerste jaren zijn de akten meestal in het Frans opgesteld, omdat dat de officiële voertaal is van het keizerrijk. Ook de namen, vooral de voornamen, worden vaak ‘verfranst’: Jan wordt Jean, Willem wordt Guillaume en Jacob wordt Jacques. Lastig voor de stamboomonderzoeker! Niet alle ‘Maires’ oftewel burgemeesters, die vrijwel altijd als ambtenaar van de burgerlijke stand fungeren, doen hier overigens aan mee. Vanaf 1814 zijn alle aktes in het Nederlands. Ook zijn de aktes de eerste jaren volledig met kroontjespen uitgeschreven. Al vrij snel echter komen er aktenboeken waarin de standaardtekst is voorgedrukt en alleen namen en data moeten worden ingevuld met pen.

Achternamen

De invoering van de burgerlijke stand is ook de aanleiding om een andere Franse wet door te voeren: iedereen moet verplicht een vaste achternaam aannemen en deze laten vastleggen bij de gemeente. In Zeeland is dat niet zo’n probleem, vrijwel iedereen heeft al een achternaam. Behalve blijkbaar in Arnemuiden en Noordwelle, daar laten flink wat mensen een akte van naamsaanneming opmaken.

Patroniemen

Veel Zeeuwse registers van naamsaanneming zijn er niet, maar in de enkele registers die we hebben zien we veel Joodse inwoners. Zij zijn gewend zich met een patroniem bekend te maken, ‘zoon van’ of ‘dochter van.’ Overigens is dat op dat moment ook nog heel gebruikelijk in het oosten van Nederland.
In Zeeland komt het vrijwel niet voor dat iemand een heel rare achternaam verzint. Doen mensen dit wel dan komt dit omdat ze denken dat het Franse gebruik niet lang stand zal houden.

Openbaarheid

De wetgeving op het gebied van privacy is streng: geboorteakten worden pas na 100 jaar openbaar. U kunt uw eigen geboorte dus pas opzoeken in de studiezaal of op de website van een archiefdienst als u boven de 100 bent. Huwelijksakten worden na 75 jaar openbaar en overlijdensakten na 50 jaar. De openbare gegevens uit de Zeeuwse geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten zijn te vinden op de website van het Zeeuws Archief.