Heiligen

Middeleeuwse gevels onderscheiden zich vooral van elkaar door hun ornamentiek. Een mooi voorbeeld van een - heel zeldzame - laatmiddeleeuwse houten gevel is het huis Sint Pieter in Middelburg (van circa 1450). Het is slechts een loze gevel, die in 1888 van de Lange Delft werd overgebracht naar een zijmuur van het toenmalige museum in de Wagenaarsstraat.
De naamgever van het huis, de Heilige Petrus, is als beeldje in de voorgevel aangebracht (zie rechts). Dergelijke afbeeldingen van heiligen komen in Zeeland op diverse huizen en boerderijen voor, met name in Zeeuws-Vlaanderen.

Verstening

In de periode tussen ongeveer 1450 en 1650 voltrekt zich in de Nederlandse steden een 'versteningsproces'. Hierbij verdwijnen de meeste houten huizen uit het straatbeeld. De stadsbestuurders bepalen dat houten huizen niet meer gebouwd mogen worden vanwege het gevaar van brand. Brand ontstaat namelijk heel gemakkelijk in de volgepakte middeleeuwse steden met hun smalle straten. Vrijwel alle Zeeuwse steden kennen grote stadsbranden (bijvoorbeeld Zierikzee in 1414, Middelburg in 1492 en Goes in 1554).

Nuttige tekenen

In de gevels van stenen huizen worden vaak 'tekenen van onderscheid' aangebracht, zoals gevelstenen. Vaak zijn deze ornamenten van hardsteen vervaardigd en in de voorgevel ingemetseld. Van de 16e tot ver in de 18e eeuw vervullen ze een nuttige functie. Ze dienen als herkenningspunten.

Vorm en afbeelding

Aanvankelijk zijn de gevelstenen vierkant van vorm, maar sinds de 17e eeuw gaat men ook meer rechthoekige stenen maken. Ze worden bovendien meer en meer versierd en soms van uitgebreide opschriften voorzien. Er zijn heel wat varianten te onderscheiden. De huisnaam is er bijvoorbeeld in verbeeld of het beroep van de eigenaar. Gevelstenen met heraldische wapens, voorwerpen en dieren komen ook voor.

Bijbels

Tevens zijn er gevelstenen met Bijbelse voorstellingen en opschriften. Zoals bijvoorbeeld de steen in het huis Rijfelstraat 1 te Goes, met het opschrift:

dit huys is god bekuaem
inde bastiaen is sin naem

Daaronder bevindt zich een gehelmde figuur in Romeins uniform met een pijl en boog in de handen. Vermoedelijk moeten we hier Sint Sebastiaan, de schutspatroon van de handboogschutters, in zien.

Van oud tot modern

In Middelburg zijn in 1980 alle gevelstenen geïnventariseerd. Er blijken zich in de binnenstad meer dan 200 stenen te bevinden. Hieronder bevinden zich hele oude, met fraaie teksten (zoals in het pand Schuitvlotstraat 7):

die byde wege timhert die heeft vee berecht
ick pryse hem die siet e(n) met verstan(n)de segt
inde oude veste ben ick gefondeert
bast ick of schuer ick niemant en deert
gaet wel of qualyck ick sal i(n) vruecht of lyde
tsy u verhaelt in godt verblyden
15 niet sonder god 92

Maar ook zijn er tamelijk recente, onder andere diverse stenen in wederopbouwpanden, gebouwd na het bombardement van 1940 (zoals de steen in het pand St. Janstraat 9 - zie hieronder):

dit is het eerste pand
herrezen na den brand
17 mei 1940
steen gelegd door
den burgemeester mr. dr.
J. van Walré de Bordes
gebouwd door I. de Wolff.

Een andere bijzondere 'moderne' steen is die met een afbeelding van Maria en het bijschrift onze lieve vrouw van den polder toon dat gij ook mijne moeder zijt (Plein 1940). Een duidelijke verwijzing naar het 'wonderdoende' schilderij van Maria in de rooms-katholieke kerk te Middelburg (oorspronkelijk afkomstig uit Vrouwenpolder).

Prentenboek

Sommige gevels laten zich lezen als een prentenboek. Wat te denken van het huis Dam 71 te Middelburg? Deze gevel (zie foto rechts) toont de wapens van Zeeland en Vlissingen (waar de eigenaar vandaan kwam). Op de fraai versierde gevelsteen staat een haan afgebeeld met de huisnaam 'In den Yngelsche krayer'. Nu is een kraaier niet alleen een haan, maar ook een scheepstype waarmee in de 17e eeuw op de Oostzee gevaren wordt. Een latere eigenaar voegde daar nog drie gevelstenen aan toe met de inscriptie met christo ryck in als 1638. Dus 'met Christus rijk in alles', waarin tevens de familienaam Ryckhals verborgen zit. De schilder Francois Ryckhals bewoonde dit huis in de 17e eeuw.

Bijzonder

Er zijn in Zeeland, voor wie goed kijkt, nog heel wat bijzondere gevelstenen terug te vinden. Bijvoorbeeld in Zierikzee zijn een aantal fraaie exemplaren bewaard gebleven. Zoals de afbeelding in reliëf van gereedschappen voor een wijnkoper in het pand Havenplein 24. In de 18e eeuw woonde daar een koopman in wijn.
Of de mooi gedecoreerde gevel van het pand Havenpark 2. Hierop is een witte zwaan zwemmend tussen riet en lisdodden afgebeeld. Het huis heet dan ook De Witte Swaen (zie rechts).

Herinnering

Soms zijn de originele panden verdwenen, maar houdt een bewaard gebleven gevelsteen de herinnering daaraan levend. Dat is bijvoorbeeld het geval in Vlissingen, waar een weeshuis stond op de hoek van de huidige Coosje Buskenstraat en Badhuisstraat. In 1795 krijgt dit gebouw de bestemming van kazerne en in 1884 wordt het afgebroken. In het na 1884 opgetrokken pand herinnert een rijk versierde gevelsteen uit 1661, met de Vlissingse fles (uit het stadswapen) en de wapenschilden van negen bestuurders, aan de situatie van vóór 1795.

Wooldhuis

Gevelstenen bevinden zich niet alleen in oude panden, zoals hiervoor al is gebleken. Het 'Wooldhuis', dat de afsluiting van de bebouwing van Boulevard Evertsen in Vlissingen vormt, heeft een bijzondere gevelsteen uit 1931 (zie hierboven). Afgebeeld zijn de naam van het huis, bomen ('woold'- wood), golven en een tekst die vermeldt dat H. van Woelderen op 20 augustus 1931 de eerste steen legde.

Gedenk te sterven

Niet alleen wereldlijke gebouwen zijn voorzien van ornamenten. Kerken kennen eveneens nogal wat uitwendige versierselen. Een voorbeeld hiervan is de Oostkerk in Middelburg. Guirlandes van bloemen en vruchten, maar ook van botten en doodshoofden, verlevendigen het gevelbeeld. Boven de rijk versierde ingangspartij van de Oostkerk is een geraamte afgebeeld (zie hieronder). Als een soort waarschuwing: gedenk te sterven, iedereen is sterfelijk.

Rebus

Het 17e-eeuwse kerkje van Sint Philipsland heeft zelfs een hele rebus boven de ingang (foto rechts). Behalve het jaartal 1668 lezen we: HT. Dit is de afkorting van 'Hoc Templum', dat wil zeggen 'dit is de kerk'. Daaronder vinden we twee gekruiste botten en een doodshoofd. Dit is duidelijk - net als bij de Middelburgse Oostkerk -, een zogenoemd 'memento mori': gedenk te sterven. Links staan de initialen WB met een balletje erboven, wat herinnert aan Willem Bal uit Bruinisse, één van de aannemers van de kerk. Tenslotte staan aan de rechterzijde de letters IL en een huismerk. Dit zijn vermoedelijk de initialen van een andere aannemer.