Naast woonhuizen kennen ook openbare gebouwen een grote variëteit aan gevelornamenten. We noemen slechts de diverse Zeeuwse stadhuizen met even zovele fraaie voorbeelden van monumentale gevelelementen, zoals dus ook schandstenen.

Stadhuizen

De rijkdom aan gevelornamenten voor met name stadhuizen geldt voor alle delen van de provincie: Brouwershaven en Zierikzee, Tholen, Goes, Middelburg, Hulst. Behalve een ten opzichte van de omgeving vaak opvallende bouwwijze hebben deze gebouwen ook opvallende gevelstenen, muurankers, ingangspartijen, raamkozijnen, beelden ...

Belfort

Het stadhuis van Sluis, verwoest in de Tweede Wereldoorlog, maar weer mooi opgebouwd, is beroemd vanwege het enige belfort in de Noordelijke Nederlanden. Het heeft in de vorm van Jantje van Sluis een bijzonder houten beeld aan de gevel.

Rechtspraak

Aan de gevel van het 15e-eeuwse Veerse stadhuis hangt een merkwaardig versiersel. Het betreft zogenaamde schandstenen. In dit geval zijn ze in de Veerse kleuren (zwart en wit) beschilderd (zie rechts).
Deze stenen hebben te maken met de middeleeuwse rechtspraak. Ze moesten bij wijze van straf gedragen worden. Het was een straf die vooral bij vrouwen werd toegepast. Bij kwaadspreken, schelden, vechten, diefstal, overspel of hoererij kon men veroordeeld worden tot het dragen van deze schandstenen. En dat was bepaald geen pretje.

Ketting en stenen

De veroordeelde kreeg een ketting rond haar nek, waaraan de twee zware stenen hingen. Deze wogen elk zo'n 13 tot 16 kilo. Er moest een bepaald parcours worden afgelegd, bijvoorbeeld rondom het kerkhof of door een aantal straten.
De scherprechter liep voorop, gevolgd door een trommelslager en daarna de veroordeelde met de stenen om de nek.
Bij voorkeur werd de straf ten uitvoer gelegd op een drukke dag, bijvoorbeeld een marktdag of een feestdag. De bespotting en de vernedering was dan extra groot.

Oorspronkelijk

Er zijn helaas weinig oorspronkelijke schandstenen in Zeeland over.
Een inventarisatie in 1977 leverde de volgende plaatsnamen op, waar ze nog worden bewaard: Baarland, Brouwershaven, Oud-Vossemeer, Veere en Zierikzee. Alleen in Veere hangen ze op de oorspronkelijke plaats, aan de gevel van het stadhuis.

Aan de gevel

De stenen waren over het algemeen versierd met het stadswapen. De schandstenen in Veere hangen aan de gevel van het stadhuis. In Baarland liggen ook schandstenen, in de vorm van kruiken, in een nis boven de ingang van de kerk. Dat is echter niet de oorspronkelijke plaats. Ze zijn daar na een gemeentelijke herindeling in 1970 opgehangen. Ooit hadden ze een plaatsje aan de muur van het gemeentehuis (zie hierboven).