Johannis de Rijke uit Colijnsplaat bewijst zijn kwaliteiten in Japan. Zonder een formele opleiding tot ingenieur realiseert de Zeeuw van eenvoudige komaf er diverse indrukwekkende waterbouwkundige projecten. Dit maakt hem beroemd in Japan maar onbekend in Zeeland, zijn thuisland.

Afkomst

Johannis de Rijke is het derde kind van Pieter de Rijke en Anna Catharina Liefbroer. Hij wordt geboren op 5 december 1842 aan de Oostkerkstraat in Colijnsplaat op Noord-Beveland. Pieter de Rijke is een kleine aannemer van dijkwerken die daarnaast een boerderijtje bezit. In het gezin zijn naast Johannis nog vijf kinderen. Na de lagere school krijgt Johannis les in wiskunde en werktuigkunde van ingenieur J. Lebret. Lebret werkt in Goes en is waarschijnlijk een bekende van De Rijke's vader.
In 1865 wordt hij opzichter bij de bouw van de Oranjesluizen bij Schellingwoude (Amsterdam-Noord). Deze schutsluizen vormen een onderdeel van het Noordzeekanaal.

Uitnodiging

In 1873 krijgt De Rijke een uitnodiging zijn koffers te pakken en naar Japan te reizen. Hij krijgt een forse salarisverbetering aangeboden. De uitnodiging komt van Cornelis van Doorn, De Rijke's voormalige baas bij het Oranjesluizen project. Op verzoek van de Japanse regering is Van Doorn al in 1872 naar Japan gereisd om rivieren te gaan onderzoeken. Het werk blijkt echter veel omvangrijker dan voorzien en dus worden extra mensen geworven.
Met zijn vrouw Johanna Hassoldt en twee kinderen vertrekt Johannis de Rijke naar Japan. Ook collega's George Escher (de vader van graficus M.C. Escher) en opzichtermetselaar Dick Arnst reizen mee. De bestemming is Osaka op het Japanse eiland Honshu.

Modernisering

Japan bevindt zich in de tweede helft van de 19e eeuw in het Meiji-tijdperk. Het is een tijd waarin de gedachte leeft dat door toepassing van westerse kennis en technologie het land en de economie moeten worden gemoderniseerd.

Voor de ontwikkeling van de weg- en waterbouw wil men Nederlandse kennis inzetten. Diverse rivieren moeten geschikt worden gemaakt voor de moderne scheepvaart. Ook het moderniseren van een groot aantal havens is erg belangrijk.

In Japanse dienst

Johannis de Rijke gaat niet als opzichter maar als ingenieur aan de slag in Japanse dienst. Hij ontwerpt het plan voor twee strekdammen in de haven van Osaka. Dit is nu een van de belangrijkste havens van Japan.
Het meest indrukwekkend is zijn grote rivieren project bij Nagoya. In dit project gaat het om:

• bevaarbaar maken van de rivieren
  
• bescherming tegen overstromingen
  
• irrigatie van het omliggende land

Het duurt 25 jaren voordat de werkzaamheden aan dit project zijn afgerond.

Salaris

In 1876 vertrekt Escher naar Tokio en komt De Rijke dus alleen te zitten in Osaka. Johannis de Rijke gaat als ingenieur bij de Japanse waterstaatsdienst werken. Zijn jaarsalaris bedraagt 350 gouden yen. Dit is meer dan het dubbele van wat hij in Nederlandse dienst verdiende.
De Rijke is betrokken bij talloze projecten. Hij werkt aan havens, steigers, dammen, rivieren en leidingen. Vanaf 1891 werkt De Rijke op het Japanse ministerie van Verkeer en Waterstaat.

Aanzien

In Japan krijgt De Rijke het aanzien dat in Nederland onmogelijk is omdat hij daar geen academische titel heeft.
Hij beschikt duidelijk over voldoende inzichten en aanleg voor het werk.
George Escher schrijft later in een brief aan zijn moeder over De Rijke:

Gezin

In 1873 neemt De Rijke zijn vrouw en twee kinderen mee naar Japan. Kort na elkaar worden in Japan nog eens vijf kinderen geboren. Het vierde kind sterft al na enkele maanden. Johannis de Rijke wil graag dat zijn kinderen in Nederland naar school gaan. In 1879 informeert hij bij George Escher naar een pleegadres voor zijn kinderen in Nederland. Lebret, De Rijke's voormalige leermeester, vangt de kinderen op.

De Rijke's vrouw Johanna Hassoldt overlijdt in 1881 na een kort ziekbed aan de cholera. In 1885 hertrouwt De Rijke met Maria Heck die hij tijdens een verlof in Nederland heeft ontmoet. Uit het huwelijk met Maria worden nog eens vijf kinderen geboren.
Steeds meer buitenlanders verlaten in die periode Japan. Uiteindelijk is De Rijke in 1890 nog de enige Nederlandse ingenieur in het land. Toch zit hij zelf niet te wachten op een terugkeer naar Nederland. De selfmade ingenieur zal daar immers nooit de status verwerven die hij in Japan heeft.

Onvrede

Naarmate De Rijke langer in Japan is groeit zijn onvrede met de houding van zijn superieuren. Verschillende van zijn plannen en voorstellen verdwijnen namelijk in de kast.
Ook geeft de Japanse regering regelmatig de projectleiding aan Japanse ingenieurs zodra de westerlingen hun kennis hebben overgedragen. Worden De Rijke's plannen wel uitgevoerd dan komt de leiding ervan dus vaak in handen van Japanners. Vanaf de zijlijn moet hij dan toekijken.

Cultuurverschil

Voor Johannis de Rijke zijn oprechtheid en eerlijkheid vanzelfsprekende waarden. Dat botst echter met de heersende cultuur in Japan. De omgang in de Japanse politiek en bureaucratie wordt gekenmerkt door bedrog, vormelijkheid en rituelen. De Rijke ziet dit alles als een vorm van schijnheiligheid.
De omgang met de gewone mensen gaat De Rijke gemakkelijker af. Het is hun eenvoud die hem aanspreekt. Hij herkent zichzelf in hen en zij op hun beurt waarderen hem. Zo ontvangt De Rijke bijzondere waardering van de boeren in een plaats waar hij een project heeft uitgevoerd. Als troost voor het overlijden van zijn vrouw Johanna geven ze hem het weinige loon dat ze hebben als gift.

Via China terug naar Nederland

Johannis de Rijke verlaat Japan definitief in 1903, kort voor het uitbreken van de Japans-Russische Oorlog in 1904. Zijn vrouw en kinderen zijn reeds enkele jaren eerder naar Nederland teruggekeerd. De Rijke reist dit keer naar huis met de trein door Siberië en schrijft daarover een boekje. Zijn terugkeer naar Nederland is echter nog niet definitief...

Al tijdens zijn reis naar Japan in 1873 brengt hij namelijk samen met Georg Escher een kort bezoek aan Shanghai in China. In de jaren daarna stelt De Rijke een rapport op over de verbetering van de toegang tot de haven van Shanghai. In 1905 krijgt hij een uitnodiging naar China te komen om deze plannen verder uit te werken. Van 1906 tot het jaar 1910 leidt hij de kanalisatie van de Whangpoo, de vaarweg die door Shanghai loopt. Na dus opnieuw een tijd in het Verre Oosten te hebben gewerkt keert De Rijke daarna voorgoed terug in Nederland.

Onderscheiding

Voor zijn verdiensten ontvangt de Rijke in Japan de Orde van de Heilige Schat alsmede de benoeming tot ridder in de orde van de Rijzende Zon. In Nederland wordt hij in 1906 eerst benoemd tot officier in de orde van Oranje-Nassau en op 17 januari 1911 tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. België verleent hem de onderscheiding tot ridder in de Leopoldsorde.
Johannis de Rijke overlijdt op 20 januari 1913 op 70-jarige leeftijd in Amsterdam. De Rijke ligt daar begraven op de begraafplaats Zorgvlied.

Sinds 1987 staat dichtbij de stad Nagoya in Japan een groot bronzen beeld van De Rijke. Dit ter nagedachtenis aan de Nederlander die drie grote rivieren wist te bedwingen. Ook in Colijnsplaat heeft men sindsdien twee beelden van hem. (Zie ook de pagina (On)Bekend.)