De Staats-Spaanse Linies in Zeeuws-Vlaanderen zijn imposante overblijfselen uit een roerig verleden. Ze getuigen van een lange periode van oorlog en grote veranderingen. Na de bouw van de vestingwerken in 16e, 17e en 18e eeuw hebben ze het nodige strijdgewoel overleefd.

Verval

Na de Franse tijd (dus vanaf 1814) verliezen de meeste van de versterkingen hun militaire nut. Dit komt met name door de veranderde aard van de oorlogvoering sinds die periode. Vele verdedigingswerken raken – voor zover dat al niet het geval is - in verval of worden ontmanteld. Niet alle sporen worden echter uitgewist. Verre van dat. In het (West-)Zeeuws-Vlaamse landschap zijn nog steeds vele overblijfselen van deze woelige periode uit de geschiedenis terug te vinden.

Bij Aardenburg

Een bijzondere plaats in het geheel van de Staats-Spaanse Linies is het gebied ten noorden en westen van Aardenburg. Daar bevinden zich vlak bij elkaar verscheidene verdedigingswerken in diverse staat van behoud en zichtbaarheid. De contouren van de Aardenburgse vestingwallen zijn goed bewaard. Omdat ze in de 18e eeuw grotendeels zijn afgegraven is hun hoogte en uiterlijk echter wel sterk gereduceerd.

Schansen bij de vleet

De Elderschans ten westen van Aardenburg is qua functie en vorm in de 18e en 19e eeuw sterk gewijzigd. Zij heeft nu het karakter van een landgoed met een villa (’Kasteeltje’), een parkbos en een gracht.
De Krabbeschans in het noordwesten is nagenoeg verdwenen. Wel bevindt zich er nog een merkwaardig familiegraf van de voormalige familie Hennequin. Aan het einde van de 18e eeuw vlucht deze familie uit Noord-Frankrijk naar West-Zeeuws-Vlaanderen en kopen er een aantal schansterreinen op.

Kruisdijkschans

Twee kilometer ten westen van de Krabbeschans ligt de goed bewaard gebleven Kruisdijkschans. Het beschermde samen met de andere schansen het gebied en verscheidene wegen en dijken tussen de vestingen Aardenburg en Sluis. De afgeronde buiten- en hoekige binnengrachten zijn nog goed te zien, evenals restanten van het middenplein en het reliëf van de wallen.

Olieschans

Ten noorden van Aardenburg ligt de Olieschans. Deze beveiligt de voormalige Noordpoort en de haven van de vesting. In de tweede helft van de 17e eeuw is deze verdwenen. Na archeologisch onderzoek wordt het werk in 2009 opnieuw nagenoeg volledig heropgericht. Na drie eeuwen afwezigheid kan het nu weer bezocht worden. Het werk is deels vervaardigd met gronden die afkomstig zijn uit het zuidelijke deel van de Aardenburgsche Havenpolder.

Natuur

In de Aardenburgsche Havenpolder is een nieuw, kleinschalig natuurlandschap ontwikkeld. Dit landschap (gelegen op korte afstand van de Olieschans) wordt gekenmerkt door een toegangsgeul met beplanting. Het vormt een passend leefgebied voor diverse soorten vogels, zoogdieren, insecten en amfibieën. Niet in de laatste plaats is het een ideaal 'genietgebied' voor wandelaars, fietsers en andere recreanten. Natuur en cultuur gaan hier dus hand in hand.

Project

Het doel van het Nederlandse en Vlaamse project 'De Spaans-Staatse linies en Forten en linies in grensbreed perspectief' is om de restanten van de verdedigingswerken rond de steden en in het landschap weer zichtbaar, beleefbaar en natuurgeschikt te maken. Oud militair erfgoed wordt zo nieuw cultuurhistorisch, landschappelijk en ecologisch kapitaal. Het cultuur- en natuurtoerisme in de grensregio krijgt er zo een forse en duurzame kwaliteitsimpuls door.

Turkeije

Verscheidene kleinere verdedigingswerken kregen opvallende namen, zoals Fort Grotendorst, Bordeelschans, Kaas en Brood enz. Een andere, nog goed bewaard gebleven schans heet Turkeije (ten westen van IJzendijke). Deze maakte deel uit van een complex van drie bij elkaar gelegen schansen, genaamd Groot-Turkeije, Klein-Turkeije en Constantinopel.
De schans Turkeije wordt zeer regelmatig bezocht door Turkse media en Turkse medelanders. De naam past goed in de opmerkelijk oude en veelzijdige relaties van West-Zeeuws-Vlaanderen met de Turks-Arabische wereld.
In 2012 vieren Nederland en Turkije 400 jaar betrekkingen tussen beide landen. In West-Zeeuws-Vlaanderen wordt hieraan prominent aandacht besteed, onder andere ook aan de schans Turkeije.

Colofon

De tekst van dit thema is een bewerking van de inhoud van twee eerder verschenen artikelen:

• Schenk, Fred en Arco Willeboordse, Staats-Spaanse Linies. Sporen uit het verleden van West-Zeeuws-Vlaanderen, in: Zeeuwslandschap. Jubileumnummer van Stichting Het Zeeuwse Landschap (2011) 10-11
  
• Willeboordse, Arco, Een kapitaal bezit. De Staats-Spaanse Linies in West-Zeeuws-Vlaanderen, in: De Eenhoornkrant/magazine nr. 1 (2011)

Meer weten?

Een uitvoerig overzicht van de oude en veelzijdige relaties van West-Zeeuws-Vlaanderen met de Turks-Arabische wereld is beschreven in:
Arco Willeboordse
Oude relaties. West-Zeeuws-Vlaanderen en de Turks-Arabische wereld in de Middeleeuwen en Nieuwe Tijd, in Zeeland : tijdschrift van het Koninklijk Zeeuwsch genootschap der wetenschappen, jrg.14, nr.3, p. 130-142 (2005) / jrg.15, nr.3, p. 81-88 (2006) / jrg.16, nr.1, p. 11-19 (2007).

Zie ook de volgende titels:
- Kamps, P.J.M.; P.C. van Kerkum en J. de Zee (red.),
Terminologie verdedigingswerken. Inrichting, aanval en verdediging
(Utrecht: Stichting Menno van Coehoorn, 1999)
- Kruijff, T. de e.a. (red.),
Atlas van de vestingwerken in Nederland. Zeeland
(Zutphen: Walburg Pers, 2004)
- Staats-Spaanse Linies. Valorisering van frontierland Zeeuwsch-Vlaanderen
(Utrecht: H+N+S Landschapsarchitecten, 2003)
- Willeboordse, A.C.J.,
Rust, ruimte en militair erfgoed in Zeeuws-Vlaanderen in: Zeeuws landschap 21/3 (2005), 6-9.

Links

• aardenburg-cultuurstad.nl - website van Aardenburg met links naar Archeologisch museum, vestingwerken etc.
  
• coehoorn.nl - website van Stichting Menno van Coehoorn
  
• dutchrevolt.leiden.edu - website over de Tachtigjarige Oorlog/De Opstand
  
• Menno van Coehoorn op Wikipedia - meer over Van Coehoorn
  
• museumhetbolwerk.eu - website van Het Bolwerk - Museum voor de Staats-Spaanse Linies in IJzendijke
  
• Simon Stevin op Wikipedia - over Simon Stevin dus
  
• staatsspaanselinies.nl - site voor en over de linies