Holtes in de dijk

Net buiten Zandberg (een gehucht langs de weg van Hulst naar het dorp Graauw) ligt in de dijk van de Willem Hendrikspolder fort Het Boerenmagazijn. Vlakbij het fort, onderaan in de dijk waarover de nabij gelegen Beerweg loopt, liggen twee donkere holtes verscholen. Dit zijn twee sluiskokers van een voormalige inundatiesluis. In de volksmond staat de plaats bekend als de ‘Steenen Beer’ omdat tot voor kort alleen de waterkerende muur nog zichtbaar was. Boven op de dijk staat een bord met daarop uitleg en een kaart van de omgeving. Vanaf deze plaats voert een trap naar beneden. Daar wacht een uniek waterstaatkundig monument.

Bufferzone

Zeeuws-Vlaanderen werd in de 17e eeuw ingericht als bufferzone ter bescherming van Holland en Zeeland. Dwars door het gebied kwam een aaneengesloten stelsel van linies te liggen. Linies zijn dijken die verschillende forten met elkaar verbinden. Ze hebben zowel een waterstaatkundige als een militaire betekenis. Op verschillende plaatsen werden inundatiesluizen in de liniedijken aangelegd. Deze maakten het mogelijk om bij oorlogsdreiging de stukken land voor de linies snel onder water te kunnen zetten.

Bedijking

Tegen het einde van de 18e eeuw waren de in het inundatiegebied tussen Hulst en Sas van Gent gelegen schorren hoog opgeslibd. Zo hoog zelfs dat bij eb troepen er gemakkelijk doorheen konden waden. Voor de verdediging was dit dus een slechte zaak. Een oplossing werd gevonden in het uitvoeren van een nieuw bedijkingsproject. Tussen de in 1784 en 1790 nieuw aangelegde dijken werden in totaal vier inundatiesluizen gebouwd om de herdijkte polders weer onder water te kunnen zetten. In vredestijd werden de sluizen gebruikt voor het lozen van overtollig polderwater.

De sluizen

De vier sluizen die tussen 1784 en 1790 werden gebouwd zijn:

• sluis De Steenen Beer, bij Het Boerenmagazijn
  
• sluis van Reigersbosch, bij het Groot Eiland
  
• sluis De Grote Petrus bij de Zwartenhoek, en
  
• De Passluis, bij Sas van Gent.

Bij de sluizen werden verdedigingswerken aangelegd. Deze waren bedoeld om sabotage door zowel de vijand als de eigen bevolking te verhinderen.

Zeesluis bij Het Boerenmagazijn

Aan de huidige Beerweg werd, in de dijk die van Zandberg naar Nieuw-Namen loopt, in 1784 een sluis gebouwd. Het voorliggende fort Het Boerenmagazijn had als taak deze sluis te beschermen. De bastionvorm van het fort is nog goed herkenbaar.
De sluis bestaat uit twee spuikokers, ‘verlaten’ genoemd. Tussen de sluis en de dijk ligt een zogenaamde ‘beer’. Dit is een in gele ijsselsteen gemetselde waterkerende muur. Aan de bovenzijde is deze voorzien van een puntvorm, een zogenoemde ‘ezelsrug’. Met de bedijking van de Van Alsteinpolder in 1852 werd de sluis gedicht en bedolven onder het dijklichaam. Ook de ‘beer’ werd aan de noordzijde met grond bedekt.

Restauratie

In 2002 werd de sluis ontgraven en geheel gerestaureerd. Karel Brand is de man die ervoor gezorgd heeft dat De Steenen Beer is gerestaureerd. Hij is oud-hoofd technische dienst van het voormalig Waterschap Hulster Ambacht.
"Zijn jullie het niet vergeten jongens, denk aan de sluis. Elke keer wanneer ik mensen van Staatsbosbeheer tegenkwam zei ik dat tegen hen. Vanwege historisch onderzoek naar inundaties in het verleden ben ik op de sluis gestuit. Als die daar zo verborgen ligt, weet niemand wat het is en ga je er vanuit dat er daarom iets aan gedaan moet worden. Staatsbosbeheer was de aangewezen instantie hiervoor omdat zij eigenaar is van de sluis."

Archeologisch onderzoek

"Op de eerste vergadering van het Platform Verdedigingswerken (een provinciale werkgroep voor het behoud van vestingwerken), waarin Staatsbosbeheer ook is vertegenwoordigd, werd het onderwerp van de sluis aangesneden. Er is toen door mij een rapport opgesteld. Op basis van dit rapport is er door Ellen Vreenegoor, toenmalig provinciaal-archeoloog, een archeologisch onderzoeksproject van gemaakt. Ik had het vermoeden dat de twee sluiskokers er nog zaten en dat klopte ook. Ik vind het fijn dat de restauratie is gebeurd."

Vleermuizen

In beide sluisopeningen zijn vleermuiskasten geplaatst. De dieren voelen zich in een dergelijke omgeving goed thuis. Aan de buitenzijde zijn de spuikokers met hekken afgesloten ter beveiliging tegen vandalisme.

Staats-Spaanse Linies

Nadat de linies waren opgeheven, werden ze niet meer onderhouden. Ze vervielen of werden afgegraven voor zandwinning of vergroting van het areaal aan bouwland. Sommige linies zijn nog goed in het landschap herkenbaar. En dat hoewel er bij zijn van meer dan driehonderdvijftig jaar oud!
Het project ‘De Staats-Spaanse Linies’ is een initiatief van de provincie Zeeland met als doel de linies voor het grote publiek herkenbaar en toegankelijk te maken. Het ligt in de bedoeling om ter realisering hiervan gedeeltes van de linies herkenbaar te maken en stukken landschap in te richten als inundatiegebied.