De Zeeuwse visserijsector profileert zich in de 20e eeuw steeds meer als moderne en specialistische bedrijfstak. De gevolgen van oorlogen en natuurrampen dwingen tot het maken van keuzes en schaalvergroting. Nieuwe bedreigingen leiden sinds enkele tientallen jaren tot toenemende regulering van de sector. Blijft Zeeland zoals vanouds bij uitstek een visserijprovincie?

Divers

De visserij in Zeeland handhaaft in de 20e eeuw haar bijzondere karakter, vooral gekenmerkt door grote diversiteit. Zowel de visserij ter zoute (op de open zee) als de kustvisserij, zowel vangst van rond- en platvis als mossel- en oesterteelt spelen een gedeeld voorname rol. Bovendien worden enkele diersoorten als kreeft en krab maar ook kokkels op kleinere schaal gevangen. Bij nog weer andere soorten bevinden zich meer 'luxeproducten', niet voor de gewone markt maar voor speciale afnemers. Voor alles waar een markt voor is, melden zich vissers om het uit het water te halen.

Kreeftenvissers, 1923

Motorisering

Vanaf ongeveer 1900 doen stalen scheepjes hun intrede. Ook wordt gaandeweg de 20e eeuw de Zeeuwse vissersvloot gemotoriseerd, vooral vanaf de jaren dertig. Vissersschepen als hoogaars, hengst en schouw met hun typerende verschijningsvorm verdwijnen geleidelijk van het water. Het zijn voortaan viskotters of nog korter, kotters. Behalve motorisering zorgen nieuwe materialen (bijvoorbeeld voor netten) voor nieuwe mogelijkheden. Al deze zaken zorgen wel voor een grondige verandering van de uitstraling en sfeer in de sector. De visserij wordt meer dan ooit tevoren een 'bedrijf'.

Visvangst met logger

Visafslag

Na 1929 breekt een periode van zware economische crisis aan. Ook voor de meeste vissers een moeilijke tijd. Eind jaren dertig worden mede van overheidswege gemeentelijke visafslagen opgericht. Dit gebeurt in Breskens, Veere en Vlissingen.
In tegenstelling tot wat op gewone vismarkten en afslagen voorheen gebeurt, zorgt een visafslag voor bemiddeling tussen visser en handelaar. Dit vindt plaats door een veilingsysteem . De instelling van visafslagen betekent dat handelaren de vissers niet meer tegen elkaar kunnen uitspelen. Bovendien kunnen vissers met dit systeem ook hun bijvangsten gaan verkopen. Voor die tijd verdienen ze overwegend alleen maar voor hun hoofdvangst.

Hoogaars en 'wuufjes'

Groei

Met het gekeerde tij vanwege visafslagen herstelt de visserijsector. Het betekent dat vele houten schepen plaatsmaken voor stalen boten, met grotere motoren. De periode van de Tweede Wereldoorlog betekent vanwege de grote vraag naar visproducten weer verdere groei, maar ook enorme risico's en verliezen. Eind jaren veertig van de 20e eeuw vindt mede vanwege toenemende concurrentie schaalvergroting plaats. Zowel vissershavens als visserschepen worden beter toegerust en dus ook omvangrijker. Toenemende welvaart na 1950 zorgt opnieuw voor verdere groei.

Opening oesterseizoen

Watersnoodramp en Deltaplan

De Watersnoodramp van 1953 maar vooral de daarop volgende in het Deltaplan vastgelegde ingrijpende aanpassingen in het waterlandschap, laten de visserijsector niet onberoerd. Met het afsluiten van de zeearmen neemt het belang van de kustvisserij steeds verder af. Praktisch gezien brengt het eveneens wijzigingen met zich mee. Zo moet met de afsluiting van het Veerse Gat de Veerse vissersvloot verhuizen.

In de knel

De jaren zestig en zeventig van de 20e eeuw zijn ook voor mosselvissers en oesterboeren vanwege strenge winter, ziekte en dreigende sluiting van Oosterschelde niet rooskleurig. Hun protest en acties tegen de afsluiting, samen met de milieuorganisaties, leiden tenslotte tot de bouw van een waterdoorlatende pijlerdam, de Oosterschelde Stormvloedkering.

Komst Oosterscheldekering

Vandaag de dag

Ongeveer 50 vissersschepen ofwel kotters vertrekken nu wekelijks uit de havens van Breskens, Colijnsplaat en Vlissingen richting de Noordzee. Ze vissen daar voornamelijk op platvis als tong en schol. Ook op andere vissoorten als wijting, tarbot en kabeljauw wordt gevist, zij het in mindere mate. In Breskens en Vlissingen zijn de visafslagen gevestigd. Zowel in Arnemuiden, Bruinisse als Breskens concentreren zich de visverwerkende bedrijven en visgroothandel.

Centra

Het kweken en vangen van schelpdieren als kokkels, oesters en mosselen bezorgt onze provincie al geruime tijd een zeer goede naam. Voor wat betreft de schelpdiercultuur en - handel in Nederland is Yerseke het centrum, met de enige mosselveiling ter wereld. Daarnaast is er een actieve visserij op kreeften in de Oosterschelde, en op garnalen voor de kust en in de Westerschelde. De omvang hiervan is evenals die van de binnenvisserij op paling echter veel kleiner. Arnemuiden en Brouwershaven vormen groothandelscentra voor garnalen. In Philippine, Breskens en Vlissingen bevinden zich verwerkende bedrijven als fileer- en diepvriesbedrijven.

Mosselzaad

Voor het in stand en op peil houden van de mosselteelt is het al lange tijd gebruikelijk dat enkele weken per jaar (in voor- en najaar) zogenaamd mosselzaad wordt opgevist, voornamelijk in de Waddenzee. Daarna wordt het opgeviste zaad uitgezaaid op speciale percelen. De schade die de winning van dit mosselzaad (mogelijk) veroorzaakt in de Waddenzee, zorgt voor enige onrust in de sector. Ook wordt gekeken naar mogelijk alternatieven.

Streekproducten

In onze provincie verdienen nu ruim 1500 mensen de kost met visserij en aanverwante bedrijvigheid. Steeds meer wordt echter gezocht naar nieuwe manieren om geld te verdienen met wat het water biedt.

De nadruk komt steeds vaker te liggen op de regionale specialiteiten en delicatessen. Hierbij kan gedacht worden aan Oosterscheldekreeft, kokkels en paling. Deze streekproducten en vooral hun waarde op de markt van vandaag zorgen voor flinke winsten.
Ook nieuwe technieken om mosselen, vissen en 'zeegroenten' als zeekraal en zeeaster ('lamsoor') los van hun natuurlijke omgeving te kweken, worden toegepast.

Bedreiging

De zee en de wateren in en om Zeeland hebben vele mensen lange tijd van voedsel voorzien. Door de voortdurende schaalvergroting en steeds intensiever wordende bevissing komen echter ook grenzen aan de schijnbaar eindeloze mogelijkheden in beeld. Was de Noordzee ooit een van de rijkste zeeën ter wereld, nu is er zelfs sprake van bedreigde soorten vis. Echter, zeker niet alleen de visserij is hiervan veroorzaker. Ook de milieuvervuiling speelt een voorname rol.

Vissers en milieubeweging

Visquotum

Sinds enige tientallen jaren worden dan ook zogenaamde vangstquota of visquota vastgesteld. Dit gebeurt vanuit de centrale Europese overheid. Daarbij spelen vrijwel altijd tegengestelde belangen in verband met factoren als politiek, termijnen, inkomens en milieu.

In politieke zin is er altijd strijd om wie de ruimste quota krijgt en dus het meeste mag vangen, al dan niet gebaseerd op wat in het verleden gebruikelijk is geweest. Termijnen zijn bij voorkeur zo lang mogelijk. Dit alles is er natuurlijk op gericht de inkomens van de vissers uit aangesloten Europese landen te beschermen. Met enige regelmaat ontstaat vanwege de ingrijpende maatregelen grote onrust.

... en bescherming?

Een ingrijpende en vanzelfsprekend belangrijke factor voor het voortbestaan van de visserij is het milieu. De kwaliteit van de leefomgeving van vissen en schelpdieren bepaalt in grote mate de kwaliteit en kwantiteit van de opbrengsten.
Belangenbehartigers voor het milieu zoals bijvoorbeeld Greenpeace en Waddenvereniging, zorgen dat de aandacht voor het milieu op de agenda van politiek en visserijsector blijft. Zij zijn voorstanders van een rigoureuze bescherming van de verschillende diersoorten.

Zo stellen zij voor dat om bepaalde soorten te laten herstellen, beschermde gebieden op de Noordzee worden aangewezen. Ook verzetten zij zich tegen bepaalde vistechnieken zoals de boomkorvisserij . Hierbij worden voor de vangst van vooral platvis twee sleepnetten over de zeebodem getrokken door één vissersboot. Deze manier van vissen is schadelijk voor een (ander) deel van het leven op de bodem van de zee.
Hopelijk kan zowel de uitoefening van een eeuwenoude 'kostwinning' als de bescherming van natuur- en milieuwaarden gelijkwaardig plaatsvinden. Het een kan immers uiteindelijk niet zonder het ander.