Portugese / Sefardische Joden

Gilden

Een politieke groep vluchtelingen zijn de Portugese of Sefardische Joden. Die worden na 1497 uit Portugal verdreven na eerder in Spanje al niet meer welkom te zijn geweest. Omdat de wetgeving in de Republiek niet toestaat dat deze veelal rijkere Joden in een gilde worden opgenomen, zijn ze gedwongen zelf in de handel te gaan of een bank te beginnen. In Middelburg vestigen zich diverse van deze Portugees-Joodse groepen. Herinneringen daaraan zijn de noch steeds actieve sjoel en twee joodse begraafplaatsen in en net buiten de binnenstad.


Joodse begraafplaats aan Walensingel, 1976 (Beeldbank Zeeland)
De Joodse begraafplaats aan de Walensingel in Middelburg, 2002, Tekening in kleur door Kees de Plaa (ZA/KZGW/ZI)
De Joodse begraafplaats aan de Walensingel in Middelburg, 2002, Tekening in kleur door Kees de Plaa (ZA/KZGW/ZI)
Hierboven: de Joodse gemeenschap in Middelburg had twee begraafplaatsen; één aan de Walensingel bij de Seismolen en een andere daar vlakbij aan de Jodengang. Deze foto is in 1976 genomen op de begraafplaats aan de Walensingel (Beeldbank Zeeland, foto: Wim Helm).

Marranen

De Marranen zijn Joden die in de 14e eeuw in Spanje door pogroms gedwongen worden zich te dopen en christen te worden. Binnenshuis blijven ze echter de joodse rituelen gebruiken. Op 30 maart 1526 neemt Karel V maatregelen tegen de Marranen. Veel van hen vluchten naar Antwerpen. Daar worden ze door diezelfde Karel V na 17 juli 1549 door een nieuw plakkaat gedwongen te vertrekken. Vanaf 1550 volgt inquisitie voor de Marranen, behalve voor hen die al langer dan zes jaar in Zeeland, Brabant of Vlaanderen wonen.

Bekeren of vluchten

In Portugal moeten de Joden al vóór oktober 1497 verdwijnen. Alleen als zij zich bekeren kunnen ze nog blijven in het land. Vervolgingen en executies blijven echter voortdurend terugkomen voor de nieuwe christenen. In 1540 wordt in Portugal de inquisitie ingevoerd. Pas in 1629 zijn Marranen vrij om Portugal te verlaten. Voordien zijn ze al bestolen van hun geld en goederen, want de economie drijft op deze bevolkingsgroep. De Marranen vluchten naar landen in het Middellandse-zeegebied, maar ook naar Bordeaux, Vlaanderen en naar Middelburg. Eerder nog, rond 1348, als de pest in Europa heerst, wordt de Joden hiervan de schuld gegeven door de bevolking en de overheid. Overal in Europa worden ze vervolgd. In die tijd bevinden zich al enkele Joden in Middelburg en Goes. Dezen werken in de geldhandel en zijn actief als zogenaamde lombarden.

 



Joodse synagoge van Middelburg (Beeldbank Zeeland)
De 17e eeuwse joodse synagoge van Middelburg (Beeldbank Zeeland)
Joodse vluchtelingen in 1940. Eerste communiekantjes voor de toegangsdeur van het Rooms-Katholiek vluchtelingenoord aan de Sint Annirweg in Sluis. Vier van hen, die met de donkere schoentjes en (vermoedelijk) ook het grote meisje helemaal links, waren Joodse vluchtelingenkinderen die katholiek gedoopt waren en hun eerste communie deden in Sluis, de andere zijn meisjes uit Sluis. In dit vluchtelingenkamp werden Duitse en Oostenrijkse Joden ondergebracht die uit hun land waren gevlucht vanwege de vervolging door de nationaal-socialisten en die tot het katholiek geloof waren overgegaan, foto 1940 (Beeldbank Zeeland).
Joodse vluchtelingen in 1940. Eerste communiekantjes voor de toegangsdeur van het Rooms-Katholiek vluchtelingenoord aan de Sint Annirweg in Sluis. Vier van hen, die met de donkere schoentjes en (vermoedelijk) ook het grote meisje helemaal links, waren Joodse vluchtelingenkinderen die katholiek gedoopt waren en hun eerste communie deden in Sluis, de andere zijn meisjes uit Sluis. In dit vluchtelingenkamp werden Duitse en Oostenrijkse Joden ondergebracht die uit hun land waren gevlucht vanwege de vervolging door de nationaal-socialisten en die tot het katholiek geloof waren overgegaan, foto 1940 (Beeldbank Zeeland).

Smeekschrift

Enkele bekende Portugese Joden zijn de families Perez en De la Palma. In het woonhuis van de Middelburger Marcus Perez, die later naar Antwerpen verhuist, komt in september 1566 het beroemde verzoekschrift tot stand waarin koning Philips II om godsdienstvrijheid wordt verzocht. Beide families bieden de koning miljoenen aan voor de godsdienstvrijheid. Als deze er niet op in gaat komt het geld ten goede aan de gewapende Opstand tegen Spanje.
Op 18 februari 1574 geeft de Spaanse bevelhebber Mondragon Middelburg over aan de prins van Oranje. Vanaf 1588 zijn de Joden pas vrij om hun eigen godsdienst in de stad te beoefenen.

Zeeuwse bolussen
'Zeeuwse' bolussen
De Opstand van Middelburg tegen de Spaanse veldheer Mondragon. Pas nadat de Spanjaarden waren verjaagd ontstond er vrijheid van godsdienst voor de Joden in de stad. Foto van het openluchtspel bij de 350-jarige herdenking van de Opstand in 1924 (Beeldbank Zeeland).
De Opstand van Middelburg tegen de Spaanse veldheer Mondragon. Pas nadat de Spanjaarden waren verjaagd ontstond er vrijheid van godsdienst voor de Joden in de stad. Foto van het openluchtspel bij de 350-jarige herdenking van de Opstand in 1924 (Beeldbank Zeeland).

Bolus

De Zeeuwse bolus is een zoete lekkernij van fijn deeg, bruine suiker en kaneel. Waarschijnlijk heeft de bolus zijn naam te danken aan de aanwezigheid van de Portugese Joden in de provincie. Het Jiddische bole (hetgeen fijn gebak betekent) is afgeleid van het Spaans-Portugees bollo, hetgeen fijn broodje betekent.

<< Vluchtelingen en immigranten Zuid-Nederlanders en Fransen >>

Creative Commons Licentie