Zeeland en water ... en Zeeland

Zeeland. De naam zegt het al. De zee speelt hier een voorname rol. Dit is ook altijd zo geweest. Het water als grootste vriend en ook als voornaamste vijand. Vanaf het moment dat we weten dat er mensen rondliepen in wat we nu Zeeland noemen, bepaalt water de inrichting van het landschap, de (aard en mate van de) 'economische' activiteiten en de strategische positie. Water geeft sterkte, maakt toegankelijk maar isoleert en schermt tegelijkertijd ook af. Het vormt een natuurlijke grens. Toch levert het ook een zwakte, als snelweg voor vijandelijke machten en als onvoorspelbare natuurlijke kracht.

Voorspoed en malaise

Water heeft Zeeland zowel malaise als grote economische voorspoed gebracht. In de 14e, 15e en 16e eeuw zorgen grote watersnoden als de Sint Elisabethvloeden van 1404 en 1421, regelmatig voor een strijd om zelfbehoud. Het gevecht tegen overstromingen eist een zware tol van de mensen en van het land. Visserij, scheepsbouw en handel zorgen voor gouden tijden in de periode van 14e tot ver in de 17e eeuw. Strijd en oorlogshandelingen maken dat de regio ook regelmatig weer flink moet inleveren. In de 19e eeuw verandert de regio geleidelijk van centrumgebied in buitengewest. Water blijft echter altijd een belangrijke rol spelen, maar de tijd van gouden bergen is voorbij.

Ontwikkeling

Nadat België zich in 1839 onafhankelijk verklaart, komt Zeeland opnieuw aan de rand van Nederland te liggen. Een periode van relatieve economische stabiliteit volgt. De nadruk ligt op visserij en landbouw met een beperkte industriële ontwikkeling, veelal gericht op scheepsbouw en visverwerking. Met de verbetering van de infrastructuur ontwikkelt zich geleidelijk aan ook een toeristische sector. Deze watergerelateerde activiteiten ontwikkelen zich verder in de 20e eeuw, alsmede een omvangrijke dienstensector. Water blijft aandachtspunt nummer een: zowel in oorlogshandelingen als natuurrampen.

Vooruitkijken

Het water om ons heen blijft onze aandacht vragen. We moeten vooruitkijken en voorbereid zijn op ontwikkelingen in klimaatverandering en stijging van de zeespiegel. Steeds betere technieken maken steeds meer voorspelbaar. Maar natuur en daarmee ook water blijven sterke en eigenzinnige elementen. Oplettendheid hiervoor blijft geboden.

Water in onze thema's

In de onderstaande thema's en pagina's op geschiedeniszeeland.nl komen water en Zeeland onlosmakelijk - oorzakelijk - verklarend - en verhelderend dicht bij elkaar...

Stormvloedkering 25 jaar - Zeeland is veilig!?

De stormvloedkering van de Oosterschelde is het pronkstuk van de Deltawerken en een internationaal bekend waterwerk. Vooral vóór de aanleg is het project aanleiding tot fel politiek debat en protest. Uiteindelijk wordt besloten dat de waterkering geen gesloten dijk, maar een open kering zal worden. Zo blijft de Oosterschelde open; een zout en uniek natuurgebied voor Zeeland en de visserijsector is zo behouden.

• De aanleg van dam en eilanden
  
• Protestbewegingen
  
• Aanleg van de uiteindelijke stormvloedkering
  
• Matten, pijlers en schuiven (en opening)
  
• Speciale vaartuigen
  
• De overgang van werkeiland naar waterpark
  
• Techniek van de kering
  
• Vragen die gesteld(moeten) worden...

Verdronken geschiedenis: door water verzwolgen, onder water verborgen

Verdronken landen spreken sterk tot de verbeelding. Het verschijnsel is bekend in de meeste kustgebieden. Langs de hele Noordzeekust heeft Zeeland relatief echter het grootste oppervlak aan verdronken land. Ook kent het de meeste verdronken dorpen. Sinds 1990 groeit de belangstelling voor dit onderwerp, met name vanwege het langdurig onderzoek van Zeelands belangrijkste verdronken dorp Valkenisse.

• Vloeden Overzicht van belangrijkste vloeden
  
• Verdronken land Voornaamste verdronken gebieden
  
• Verdronken dorpen in kaart Overzichtskaart met legenda
  
• Zoekers en onderzoekers Amateurs, wetenschappers, schrijvers
  
• Volksverhalen en literatuur Fabels en fictie

Scheepsbouw: op het water, ontwikkelingen, vormen en technieken

Het waterrijke Zeeland is voor contacten met andere gebieden van oudsher afhankelijk van vervoer over water. Hiervoor worden in de loop van de tijd steeds geavanceerder schepen gebouwd. Van boomstam tot Vikingschip, van haringbuis tot Oost-Indiëvaarder, van linieschip tot zeestomer.

• Van boomstam tot haringbuis Over vroege schepen, Romeinen en visserij
  
• Concurrentie en Compagnie Handel en massaproductie in goede tijden
  
• Klein en groot Van hoogaars en fregat tot Willem Ruys

Visserij: uit het water halen wat er in zit

Visserij in Zeeland gaat terug tot de tijd dat jagers en verzamelaars deze regio bezoeken. Wanneer de mens zich permanent vestigt en landbouw gaat bedrijven, blijft de vangst van vissen en schelpdieren deel uitmaken van zijn levenswijze. Met de tijd groeit de kennis en ervaring om met kleine vaartuigen ook op grote binnenwateren en onder de kust te gaan vissen.

• Kleine vissen Over vissen op kleine schaal
  
• Haring bij de vleet Haringkaken als economische impuls
  
• Kustvisserij en schelpdieren Van kabeljauw en garnaal tot mossel
  
• Walvisvaart Traan, baleinen en beenderen
  
• Overgang Vereniging en naamsbekendheid
  
• Schaalvergroting Van mogelijkheden tot bedreigingen

Deltawerken: plannen en beschermende maatregelen tegen het water

De ramp van 1953 maakt duidelijk dat de veiligheid van mens, dier en land drastisch moet worden verbeterd. Het Deltaplan uit 1954 geeft aan welke maatregelen nodig zijn. Het resultaat zijn de Deltawerken: nieuwe dammen, een stormvloedkering en dijken op Deltahoogte. Maar is het nu veilig?

• Deltaplan Watersnoodramp 1953 en plannen
  
• De Deltawerken Waterbouwkundige werken
  
• Overige werken Voortdurende bescherming

Beschermend Zeeland: de voortdurende strijd tegen het water

Volgens een populaire misvatting danken de Zeeuwen hun wapenspreuk Luctor et emergo, ‘ik worstel en kom boven’, aan de strijd tegen het water. In werkelijkheid heeft deze spreuk betrekking op de strijd tegen Spanje in de late 16e eeuw. Toch kan rustig worden gesteld dat Zeeland zijn voortbestaan grotendeels dankt aan het door de omstandigheden geslepen technisch vernuft en de hardnekkigheid van zijn bewoners.

• Plompe Toren
  
• Valweel en drielandenpunt
  
• Westkapelse Zeedijk
  
• Getijdenmolen Middelburg
  
• Inlagen bij De Keihoogte
  
• Staketwerk Nieuwe Sluis
  
• Gemaal 'Oosterschelde'
  
• Muraltmuur bij Scharendijke
  
• Caissons van Ouwerkerk
  
• Dijkwerkersbeeld Veersedam
  
• Stormvloedkering
  
• Dijk op Deltasterkte

Watersnoodramp 1953: het water overvalt

Een verschrikkelijke ramp: in de nacht van 30 januari op 1 februari 1953 gebeurt het meest gevreesde. Dijken breken door en het zeewater stroomt Zuidwest-Nederland binnen. Storm en springtij zijn de motor achter deze gebeurtenissen. Misschien wel eens gedacht, maar nooit zo verwacht. Niet op deze schaal.

• De ramp Wat gebeurt er begin februari 1953?
  
• De nood Gevolgen, slachtoffers, hulpverlening
  
• Veiligheid Dit mag nooit weer gebeuren!

Nehalennia: van onder het water ...

Nehalennia is vooral en bijna alleen bekend in Zeeland. Dankzij teksten op altaarstenen weten we dat de godin hier in de Romeinse tijd wordt vereerd. Nehalennia beschermt als godin met name handelslui die op Engeland varen. Na een goed verlopen reis dragen deze reizigers uit dankbaarheid altaren of votiefstenen als offer aan haar op.

• Beschermvrouwe De verering van Nehalennia
  
• Stenen getuigen Over altaarstenen en wat deze ons vertellen
  
• Domburg en Colijnsplaat Romeinse tempels in Zeeland

Michiel de Ruyter: de bekendste Zeeuw en zeeheld

Op 24 maart 1607 wordt Michiel Adriaenszoon de Ruyter geboren in Vlissingen. Al jong gaat hij naar zee. Daar klimt hij op van scheepsjongen tot schipper. Na een carrière in de walvisvaart, kaapvaart en koopvaardij wordt hij gevraagd in dienst te treden bij de admiraliteit van Zeeland.

• Levensloop Informatie over leven en achtergrond
  
• Heldendaden Wat maakt De Ruyter tot een nationale held?
  
• Herdenking Over het waarom en wanneer wordt herdacht

Johannis de Rijke: waterbouwkundig ingenieur

Johannis de Rijke (1842-1913) uit Colijnsplaat is waterbouwkundig ingenieur. Zowel in Zeeland als in Japan staan standbeelden van hem. Samen met Nederlanders als George Escher en Cornelis van Doorn is hij beroemd in Japan. In Nederland kent echter vrijwel niemand De Rijke.

• Levensloop Van Colijnsplaat naar Japan en via China naar Amsterdam
  
• Projecten Enkele voorbeelden van de verdiensten van De Rijke
  
• (On)Bekend Waardering, standbeelden en groeiende erkenning

Slag om de Schelde: strategische rol waterwegen

Zowel in 1940 als in 1944 komt Zeeland zwaar onder vuur te liggen. Als Nederland capituleert wordt in Zeeland nog doorgevochten. In 1944 worden Zeeuws-Vlaanderen en het onder water gezette Walcheren grotendeels verwoest door de geallieerde opmars.

• De Slag om Zeeland in 1940 Over de meidagen 1940 in Zeeland
  
• Aanloop naar de bevrijding De voorbereiding op de invasie
  
• De invasie Infatuate: verschillende operaties met één doel
  
• Bevrijding Verovering, overgave en schoonmaak
  
• Verliezen en nagedachtenis Over slachtoffers en monumenten

Ontspanning in Zeeland: water en toerisme

Zeeland is altijd een gewest geweest, waar zee en duin hun aantrekkingskracht uitoefenen. Lang voor een rustzoeker toerist wordt genoemd, zijn er op de eilanden vermogende geestelijken en regenten. Behalve een riante stadswoning kunnen deze ook een comfortabele ‘zomerwoning’ laten bouwen.

• De Campveerse Toren, Veere
  
• Villa Carmen Sylva, Domburg
  
• De Heerenkeet, Moriaanshoofd
  
• Vakantiehuizen, Renesse
  
• Napoleonhoeve, Breskens
  
• Het Verdronken Land, Emmadorp
  
• Port Zélande, Brouwersdam

Jacob Roggeveen: ontdekkingen over zee

Een van Nederlands bekendste ontdekkingsreizigers komt uit Zeeland. Zijn ontdekking van Paaseiland op 5 april 1722 maakt hem wereldberoemd. Over het leven van Jacob Roggeveen is niet veel bekend. Hij is notaris in Middelburg, raadsheer in Batavia, ontdekkingsreiziger en twee keer getrouwd. Ook zorgt hij voor de uitgave van in die tijd spraakmakende boeken.

• Leven en werk Notaris, uitgever, banneling en ontdekkingsreiziger
  
• Ontdekkingsreis Over een expeditie naar het Zuidland
  
• Paaseiland Rapa Nui, slavendrijvers en moai

Kaapvaart: zee en oceanen als wingebied

De oorlog ter zee wordt enkele eeuwen geleden niet alleen door de marine uitgevochten. Particuliere kaperschepen dragen namelijk een steentje bij in de oorlogvoering. Alleen kapers met een kaper- of commissiebrief van de Staten-Generaal mogen schepen op de vijand buitmaken. Ook schepen op weg naar de vijand met verboden waar worden slachtoffer van de kapers.

• Kaapvaart Wat is kaapvaart?
  
• Organisatie Over de regulering van kaapvaart
  
• Kaapvaartbedrijf Reders, personeel en schepen
  
• Expeditie Kapers in actie
  
• Vendu Over veiling en opbrengsten

Zeeland en Amerika: relatie overzeese interesse en belangen

In het Zeeuwse landschap zijn overal verwijzingen naar de Nieuwe Wereld terug te vinden. Deze herkenningspunten zijn van de laatste decennia. De eerste contacten tussen Zeeland en de huidige Verenigde Staten ontstaan echter al meer dan vier eeuwen geleden. Sindsdien hebben migranten en uitgebreide handelscontacten ook sporen nagelaten aan de overzijde van de oceaan.

• 17e en 18e eeuw Van eerste contacten tot Nieuw Nederland
  
• Amerikaanse onafhankelijkheid Bellamy, Adams en Lambrechtsen
  
• Emigratie Zeeuwen maken de oversteek
  
• Handelscontacten Over economische belangen
  
• Sporen Zichtbaar verleden in het heden?

Slavernij: zee van ellende

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden speelt in de 17e en 18e eeuw een actieve rol in de slavenhandel. Ook Zeeland en de Zeeuwen zijn actief betrokken bij deze handel. De West-Indische Compagnie en de Middelburgsche Commercie Compagnie ondernemen vanuit Zeeland reizen naar West-Afrika om slaven te kopen.

• Nederland en slavenhandel Welke rol speelt Nederland in deze handel?
  
• Zeeland en slavenhandel Wat hebben Zeeuwen met dit alles te maken?
  
• Slavenhandel in cijfers Over hoeveel slaven gaat het eigenlijk?
  
• Driehoeksreizen Hoe zit een driehoeksreis in elkaar?
  
• Handelsgoederen Wat wordt er nog meer verhandeld?
  
• Slavenarbeid Waarom slaven? Wat moeten slaven doen?
  
• Einde van de slavernij Wanneer wordt de slavernij afgeschaft?
  
• Tastbare herinneringen Wat kun je nu nog vinden van de slavernij?
  
• Herdenking Hoe en wanneer kunnen we herdenken?