Nederland en de zee

Nederland kent een lange geschiedenis van de strijd tegen het water. Al in een ver verleden beginnen mensen hier zich te beschermen tegen de invloed van de zee. Op allerlei wijzen weet men het woongebied veilig te maken en de grond bruikbaar voor bewerking. Over een lange periode wordt veel land gewonnen op de zee. De lage ligging maakt het gebied echter blijvend kwetsbaar. Ook de vele openingen in de kust waar rivieren uitmonden in zee zijn zwakke plekken. Vele kilometers dijken moeten hier laaggelegen polders beschermen tegen het samenspel van zee en rivieren.

Zeeland en watersnoodrampen

Zeeland is bij uitstek de plaats waar dit onderlinge gevecht plaatsvindt tussen mens, land en water. Het verleden leert dat met name in dit gebied de scheidslijn tussen water en land erg dun is. Land gewonnen, land verloren; de zee geeft, de zee neemt, steeds weer. Telkens opnieuw zoeken en vinden mensen (nieuwe) manieren om hun veiligheid te vergroten.

Op vele momenten in de geschiedenis wint echter het water van het land, en dus van de mens. Vaak zijn het stormvloeden die dijken doen breken, het land onder water zetten, dorpen verwoesten en vele slachtoffers maken.

Vóór de watersnoodramp van 1953

Begin 1953 is het bijna 50 jaar geleden sinds de laatste grote overstroming van land door zee (in maart 1906).
Nog maar negen jaar geleden zijn in Zeeland vele dijken beschadigd en delen van het land bewust onder water gezet (geïnundeerd) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Enkele jaren geleden pas zijn de laatste polders drooggelegd.

De jaren na de oorlog besteden mensen en overheid veel aandacht aan herstel van woonomgeving en economie. Er is sprake van een langdurig achterstallig onderhoud aan dijken. Al eerder, zowel vanwege de Eerste Wereldoorlog als economische crisis van de jaren 1930, is door overheden bezuinigd op uitgaven voor de kustverdediging.
Eerder en vaker ook is al gewaarschuwd voor achterstallig onderhoud aan dijken en mogelijke gevolgen ...

Versnipperd

Het beheer over de ruim 450 kilometer waterkerende dijken is erg versnipperd. De verantwoordelijkheid voor het onderhoud van deze dijken ligt bij 131 beheerders (polderbesturen). Op verschillende plaatsen is men gedurende de jaren voor 1953 gewend geraakt aan dijken die slecht onderhouden of gewoonweg te laag zijn. Men beschikt ook niet over financiële middelen om de situatie te verbeteren. In enkele rapporten van de overheid waarschuwt men voor de gevaarlijke situatie die is ontstaan. De inhoud hiervan is vaak echter niet bekend bij de beheerders. Omdat behalve door oorlogsgeweld al lang geen overstromingen meer plaatsvinden voelen vele mensen zich bovendien veilig.

Uitzonderlijk

Op 1 februari 1953 zorgt een uitzonderlijke stormvloed bij springtij voor een enorme ramp. Dijken breken op diverse plaatsen, polders en dorpen stromen onder water, vele mensen en dieren verdrinken, er ontstaat een enorme schade. De watersnood verrast de meeste mensen in hun slaap. Het veilige gevoel is onterecht gebleken. En als blijkt dat de dijken zelfs ook een lagere vloed niet hadden weerstaan, wordt duidelijk dat de mens heeft gefaald.

Ten aanzien van het gevoel van veiligheid heeft de ramp een grote overtuigingskracht. Uit nood geboren realiseert men zich dat dit niet meer mag gebeuren. Voor het veiligstellen van mens, dier en land moeten ingrijpende maatregelen worden genomen.

Deltawerken

Al op 18 februari 1953 roept de minister van Verkeer en Waterstaat de zogenoemde Deltacommissie in het leven. Deze deskundigen moeten de minister adviseren welke maatregelen noodzakelijk zijn om een volgende watersnoodramp te voorkomen. Met behulp van ideeën en voorstellen die al vóór 1953 waren gemaakt, stelt deze commissie een plan op tot versterking van dijken en gedeeltelijke afsluiting van riviermonden. De uitvoering van dit Deltaplan plan gaat in 1954 van start.
De afsluitingswerken in Zeeland en bij de Zuid-Hollandse eilanden, ook wel Deltawerken genoemd, worden uitgevoerd door de Deltadienst. Meer hierover in het thema Deltawerken.

Eens in 4.000 jaar

Koningin Beatrix opent op 4 oktober 1986 de Oosterschelde Stormvloedkering met de woorden 'De stormvloedkering is gesloten. De Deltawerken zijn voltooid. Zeeland is veilig'. Met deze opening naderen de Deltawerken zoals vastgelegd in de Deltawet (1958) hun voltooiing. Er is dan veel werk verzet en veel geld besteed.
Maar maken al deze werken Zeeland (en de Zuid-Hollandse eilanden) veilig voor een mogelijke watersnoodramp? Bij de opening van de stormvloedkering verklaart men de kans op een overstroming terug te brengen tot eens in de 4.000 jaar. De stormvloedkering en andere gerealiseerde Deltawerken moeten nog vele jaren kunnen volstaan om de dreiging van het zeewater te weerstaan. Toch geven vele berichten van de laatste jaren in de media en elders aanleiding tot nadenken

Veilig?

Onder de noemer klimaatverandering komen diverse factoren aan de orde die van invloed zijn op onze leefomgeving. Eén daarvan is de verwachte forse stijging van de zeespiegel. Meer dan welke factor ook vormt deze stijging van de zeespiegel opnieuw een bedreiging. Echter, beter dan ooit tevoren zijn de mensen nu op de hoogte en dus gewaarschuwd.
Vanuit overheid, wetenschap en bedrijfsleven verricht men onderzoek naar oorzaak en gevolg. Kustverdediging en de mogelijke aanpassing van water- en zeewerende elementen zijn vrijwel continu in de aandacht. Toch blijft diezelfde vraag steeds terugkomen. Blijven we ook in de komende jaren veilig voor de verwoestende kracht van het water? En bovendien: zijn we bereid voor de uitvoering van 'nieuwe Deltawerken' concessies te doen?

Getuigen

De ramp van 1 februari 1953 en de gevolgen ervan zijn nog steeds zichtbaar in het landschap. Zo zijn er op enkele plaatsen uitgestrekte krekengebieden te vinden waar het zeewater in 1953 gedurende langere tijd vrij spel heeft gehad. Voorbeelden hiervan zijn te vinden bij Schelphoek en Ouwerkerk op Duiveland. Verschillende waterplassen (of wielen - in Zeeland welen genaamd -) herinneren aan kleinere en vaak ook oudere overstromingen.

De Deltawerken, dammen, bruggen en hoge dijken van na 1953, zijn ook getuigen van de watersnood en de verrichte inspanningen om een volgende te voorkomen.

Vloedmerken

In de regio Zuidwest-Nederland maar zeker in Zeeland treft men ook verschillende zogenaamde vloedmerken aan. Meestal zijn deze te vinden op oudere gebouwen, waaronder veel kerken. Met hoogtelijnen en jaartallen geven deze weer welke hoogte het water er heeft bereikt. Een aantal van deze vloedmerken zijn getuigen van meerdere rampen. De lijn ter aanduiding van de watersnoodramp van 1953 staat echter meestal bovenaan.
Op Schouwen-Duiveland zijn nog vrij recentelijk in diverse dorpen rampvloedmerken aangebracht door de heemkundige Vereniging Stad en Lande van Schouwen-Duiveland. Ook aan weerszijden van de te bezoeken pijler van de Oosterschelde Stormvloedkering zijn vloedmerken aangebracht.

Herdenking / monumenten

Voor de vele slachtoffers van de ramp zijn op diverse plaatsen monumenten opgericht. Het zijn beelden en herdenkingsplaquettes, soms opvallend maar vaak ook bescheiden.
Wel allemaal met hetzelfde doel. Om te gedenken maar tevens ook te waarschuwen.
Dit nooit weer!